Zgodnie w polskim prawem spadkowym, przy braku testamentu, spadek po zmarłym dziedziczą spadkobiercy ustawowi. Kodeks cywilny dokładnie wskazuje kim są takie osoby. Oznacza to zatem, że po Twojej śmierci wszystko co posiadasz będzie traktowane jako całość (masa spadkowa) i jako całość zostanie podzielone między wszystkich spadkobierców ustawowych, według zasad opisanych w Kodeksie cywilnym. Może się jednak zdarzyć, że krąg osób, którym chciałbyś zostawić swój majątek, różni się od tego wskazanego przez ustawę – być może pragniesz, aby Twoim spadkobiercą została tylko jedna osoba, albo jednemu chcesz zostawić więcej, a innemu nieco mniej? Być może w skład Twojego majątku wchodzi wiele składników, takich jak np. autorskie prawa majątkowe do utworu, prawo do opłat z tytułu zwielokrotniania utworu, gospodarstwo rolne lub kilka nieruchomości? W takie sytuacji, jeśli nie jest Ci wszystko jedno, kto odziedziczy Twój majątek, napisz testament u notariusza. Tylko w ten sposób możesz przekazać konkretną rzecz lub prawo konkretnej osobie.

Takie rozporządzenie (zawarte wyłącznie w testamencie notarialnym) nazywa się zapisem windykacyjnym. Nie możesz go zawrzeć w testamentach własnoręcznym, urzędowym czy ustnym. W takich dokumentach możesz jedynie powołać konkretną osobę lub wskazać kilka osób do całości lub oznaczonej części spadku (np. połowy, albo 1/4). Nie przysługuje Ci jednak prawo do wskazania konkretnych rzeczy. Jeśli zatem zdecydujesz się na zapis windykacyjny, pamiętaj że zgodnie z przepisami, możesz w nich wskazać rzeczy oznaczone co do tożsamości, prawa majątkowe, które mogą zostać zbyte, przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne, ustanowienie użytkowania lub służebności na rzecz zapisobiercy. Miej jednak na uwadze, że zapis windykacyjny nie likwiduje instytucji zachowku – nawet jeśli zapiszesz swojej siostrze mieszkanie, Twoi najbliżsi nieuwzględnieni w testamencie, którzy są uprawnieni do zachowku, będą mogli dochodzić swoich praw.

Choć Kodeks cywilny przewiduje, że za pomocą zapisu windykacyjnego można przekazać przedsiębiorstwo, ekspert ds. sukcesji w firmie Łukasz Martyniec odradza stosowanie tego narzędzia. Jak twierdzi, warunkiem jego zastosowania jest umiejscowienie przedsiębiorstwa w majątku osobistym, jeśli spadkodawca pozostaje w małżeństwie. Przedsiębiorstwo nie może być w majątku wspólnym – wówczas do spadku weszłaby tylko połówka przedsiębiorstwa. Żeby zastosować zapis windykacyjny – musimy w testamencie dysponować całością. Po drugie nie unikniemy faktu, że spadek (w tym zapis) nie obejmuje wszystkich składników przedsiębiorstwa od strony prawnej, czy – szerzej – organizacyjnej czy gospodarczej. Przedmiotem zapisu będzie tak naprawdę majątek firmy, bez koncesji, licencji, kredytów, dotacji unijnych czy leasingów. Więcej o sukcesji indywidualnej działalności gospodarczej znajdziecie tutaj.

Cokolwiek postanowisz, warto skonsultować swoje plany z prawnikiem, porozmawiać z nim o tym, w jaki sposób najlepiej sporządzić testament tak, aby był on zgodny z Twoją wolą.

Zachęcamy wszystkie osoby samotne, którym nie jest obojętne, co stanie się z ich majątkiem, kiedy ich już nie będzie, do sporządzenia testamentu. Jeśli jesteś taką osobą i nie chcesz, aby to, na co przez całe życie pracowałeś, przejęła gmina albo Skarb Państwa, zastanów się, czy nie ma wokół Ciebie jakiejś osoby, którą uwzględniłbyś w testamencie? Być może jest to sąsiadka, z którą się przyjaźnisz i która pomaga Ci w załatwianiu codziennych spraw? Albo syn znajomej, który Twoim zdaniem jest prawym człowiekiem i z którym masz dobry kontakt. A może słyszałeś o jakiejś fundacji albo stowarzyszeniu, która działa w Twojej okolicy i pomaga tym, którzy Twoim zdaniem potrzebują pomocy? A może pragniesz wesprzeć uczelnię, którą ukończyłeś i wiesz, że dzięki Twojemu wsparciu uczelnia będzie mogła podjąć dodatkowe działania, na które normalnie nie mogłaby sobie pozwolić? W każdym z tych przypadków – czy to dotyczy sąsiadki, czy fundacji, czy też uczelni, warto spotkać się z daną osobą bądź przedstawicielem danej instytucji, porozmawiać o swoich planach i o tym jak chciałbyś, aby spadek po Tobie został wykorzystany.

Cokolwiek postanowisz, warto skonsultować swoje plany z prawnikiem, porozmawiać z nim o tym, w jaki sposób najlepiej sporządzić testament tak, aby był on zgodny z Twoją wolą.

Jeśli od lat żyjesz w związku nieformalnym i wraz z partnerką mieszkacie w Twoim M4, pamiętaj, że w razie Twojej śmierci partnerka nie dziedziczy mieszkania. Co więcej, zgodnie z prawem, po upływie trzech miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy osoba jemu bliska (a więc Twoja partnerka) musi opuścić lokal. Jeśli zatem nie zostawiłeś testamentu i nie macie wspólnych dzieci, prawo do Twojego mieszkania oraz całego Twojego majątku przysługuje wyłącznie dzieciom z pierwszego małżeństwa. Jeśli natomiast jesteś bezdzietny, wówczas dziedziczą Twoi rodzice i rodzeństwo. W przypadku, gdyby nie byłoby żadnych spadkobierców ustawowych, cały spadek po Tobie przypadłby gminie Twojego ostatniego miejsca zamieszkania lub Skarbowi Państwa.

Jeśli posiadacie z partnerką wspólne dzieci, w przypadku Twojej śmierci to one jako spadkobiercy ustawowi dziedziczą Twój majątek. Pamiętaj jednak, że jeśli nie ukończyły 18 lat, nie mogą nim dysponować do czasu ukończenia 18 lat. W takim przypadku, o wszelkich sprawach związanych z zarządem majątku będzie decydował sąd opiekuńczy. W praktyce oznacza to, że jeśli Twoja partnerka chciałaby wyremontować, wynająć, sprzedać albo zamienić odziedziczone przez wasze dzieci mieszkanie, nie będzie mogła tego uczynić bez zgody sądu opiekuńczego. Ten natomiast wcale nie musi wyrazić na to zgody.

Być może żyjesz w związku nieformalnym, gdyż Twój małżonek nie chciał udzielić Ci rozwodu. Pamiętaj, że w przypadku Twojej śmierci, małżonkowi – nawet jeśli nie żyjecie razem – przysługuje prawo do zachowku. Jak stanowi prawo, podstawą do podważenia jego prawa do dziedziczenia jest pozew o rozwód lub wniosek o separację, który spadkobierca złożył do sądu za życia. Pamiętaj jednak, że rozwód lub separacja ma wynikać wyłącznie z winy małżonka, a pozew lub wniosek muszą być uzasadnione.

To tylko niektóre przykłady sytuacji, które mogą wyniknąć po Twojej śmierci. Jeśli chcesz być pewien, że spadek odziedziczy Twój partner, napisz testament.

Czy zastanawiałeś się kiedyś, co stałoby się z Twoim majątkiem (mieszkaniem lub jego częścią, samochodem, motorem, polisą na życie, pieniędzmi w banku, itp.) gdyby nagle Cię zabrakło?

Wyobraź sobie, że mieszkasz z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci (takich, które nie ukończyły 18 lat) w M4 kupionym kilka lat temu na kredyt. Mieszkanie jest współwłasnością Twoją i Twojej małżonki. Nagle umierasz nie zostawiwszy testamentu. Co się dzieje?  Jeśli Wasze udziały w mieszkaniu były równe (Ty miałeś 50%, tak samo żona), wówczas żona do posiadanych przez siebie 50% udziałów otrzymuje ze spadku 1/3 Twojej połowy mieszkania. Każde z Waszych dwojga małoletnich dzieci dziedziczy natomiast po 1/3 udziału w Twojej połowie. Czyli żona posiada swoją połowę + 1/3 Twojej, a dzieci po 1/3 Twojej połowy. Inaczej, żona ma 4/6 mieszkania, a każde z dzieci po 1/6

Jeśli z jakiś powodów żona zdecydowałaby się sprzedać mieszkanie albo je wynająć, zgodnie z przepisami, nie mogłaby sama nim dysponować. Jest bowiem jego właścicielką tylko w 4/6, podczas gdy 2/6 należą do małoletnich dzieci. Te niestety, do momentu uzyskania pełnoletności (czyli do 18 urodzin) nie mogą samodzielnie rozporządzać odziedziczonym majątkiem. Czyli, nie mogą same zdecydować, czy ich część mieszkania może zostać sprzedana. Jeśli nie pozostawisz testamentu, Twoja żona będzie musiała uzyskać zgodę sądu opiekuńczego na dysponowanie częścią udziałów w mieszkaniu należącą do dzieci. Czyli po prostu to sąd będzie decydował, czy matka może sprzedać mieszkanie, czy też nie. W praktyce interes rodzica nie zawsze jest brany przez sąd pod uwagę. Organ ten może zatem nie wyrazić zgody na sprzedaż mieszkania, a Twoja żona nie będzie mogła nic z tym faktem zrobić.

Inaczej potoczyłaby się sytuacja, gdybyś za życia zostawił testament. W nim powołałbyś żonę do całości spadku. Wówczas dysponowałaby ona 100% udziałów w mieszkaniu i mogłaby nim zarządzać do woli – (mogłaby je sprzedać, wynająć, czy wyremontować). Dzieciom mógłbyś natomiast zostawić w testamencie pewne składniki majątku (najlepiej pasywne, których dysponowanie nie wymaga decyzji sądu opiekuńczego).

Być może warto rozważyć wizytę u notariusza obojga małżonków. Każde z Was sporządziłoby tzw. testament wzajemny (pamiętaj, że jeden testament może napisać jedna osoba!). To taki, w którym powołujecie do całości spadku siebie wzajemnie, czyli żona Ciebie, a Ty żonę. Oboje możecie ponadto wskazać osobę, która miałaby wystąpić o opiekę nad dziećmi na wypadek Waszej śmierci oraz kto miałby zarządzać ich majątkiem, gdybyście oboje zmarli. Ale to już temat na kolejny wpis.